Teksten

'Ik verveel me hier al jaren en dat ligt niet aan mij'

Gerrit Jan Zwier: 'Op de meest gevoelige leeftijd, toen ik zestien, zeventien jaar was, maakte ik kennis met het werk van Slauerhoff. Die schrijver was voor mij een identificatiemodel zoals popsterren dat kunnen zijn voor jongeren van nu. Slauerhoff verzette zich tegen het burgerlijke en vond dat je de wereld moest verkennen. Nou, dat vond ik ook, dus op mijn manier gaf ik vorm aan zijn literaire levensgevoel en trok naar het Hoge Noorden; eerst Lapland, later IJsland en Groenland. Als jongeman ontdekte ik het noordelijk gevoel. Ik kan dat gevoel niet precies omschrijven, maar het heeft te maken met een hang naar ruimte, naar eenzaamheid, naar zuiverheid misschien. Het lijkt op nostalgie, die ook nooit bevredigd kan worden.

In de loop van de jaren is dat gevoel van inhoud veranderd, maar het begon destijds met een manier van reizen waarop het credo van Goethe van toepassing is: 'Het landschap is de spiegel van de ziel'. Daar heb ik ook een tik van meegekregen, want vooral tijdens mijn eerste reizen hield ik de mythe van het Hoge Noorden in leven en ging er van uit dat ik in een land met zoveel rust en ruimte mezelf wel zou vinden. 'Noorderlingen leven meer in harmonie met de natuur'; die gedachte leefde toen heel sterk. En dat was wel zo, maar na verloop van tijd leerde ik zien dat de harmonie die de stedeling daarbij voor ogen heeft een andere is dan die van de IJslandse boer. De stedeling koestert een romantisch ideaal waarin stilte en ruimte de boventoon voeren, terwijl de IJslandse boer zich onderdeel voelt van de natuur en het dus heel normaal vindt om op zeehonden te jagen wanneer dat nodig is voor zijn levensonderhoud.

Zodra ik die verschillen leerde zien, werd mijn romantische blik aangevuld met die van de antropoloog. Ik keek niet meer alleen naar wat ik wilde zien, maar ook naar wat ik werkelijk zag. Zo leer je vanzelf dat de IJslanders 's avonds niet met een saga-boek naast een knappend haardvuur zitten, maar -net als zoveel stedelingen- naar een video kijken. 'Als ik geen zes kinderen en een video had, zou ik hier gek worden,' vertrouwde een IJslandse vissersvrouw me ooit toe. Zo vond het onbegrijpelijk dat ik niet gewoon naar de Costa del Sol op vakantie was gegaan.

Ja, waarom eigenlijk niet? Ik heb niets tegen het Zuiden, maar... hoe zal ik het zeggen? Op een bepaald moment krijgt je specialisatie ook een zakelijke kant en rol je van het een in het ander. Het begint met een artikel, later een boek en voor je het weet sta je bekend als specialist van het Hoge Noorden en reis je ook af omdat er een opdracht wacht. Met het Zuiden is het veel moeilijker om je te onderscheiden, want daar zit iedereen al.

Waar ik ook ga, mijn notitieblok gaat mee. Ik noteer indrukken en gedachten, ook wanneer ik nog niet weet waarvoor ik ze later zal gebruiken. Het maakt eigenlijk niet uit of ik in mijn dagboek schrijf of dat ik werk aan een roman of reisverhaal. Voor mij is het allemaal onderdeel van één groot boek.

De echte romantici, zoals Keats, Goethe en Shelley, trokken overigens naar het Zuiden. Want in de literatuur hield het romantische gevoel van oorsprong verband met een hang naar grootse, uitbundige natuur en naar een wat lossere moraal. Nogal wat romantici zijn in de voetsporen van deze grote schrijvers getreden, maar de meeste kwamen van een koude kermis thuis. En dat is niet zo vreemd, want je kunt wel dezelfde reis maken, maar het blijft natuurlijk de vraag of je daar ook hetzelfde bij voelt. Voor het Noorden is dat niet anders. Waar de ene reiziger zich laaft aan de stilte en de ruimte, zal de andere zich eenzaam voelen en verkommeren in zijn tentje.

En inderdaad, zoals ik in mijn jonge jaren verlangde naar stilte en ruimte, zo verlangt menig jonge IJslander nu naar actie en afwisseling. 'Ik verveel me hier al jaren,' vertelde een meisje van een jaar of zestien me onlangs. 'En dat ligt niet aan mij.'

Dit artikel verscheen eerder in De Humanist, tijdschrift voor mens en wereld.

Oefenen met de verleden tijd

'Ik ben ingelogd, kom jij ook?' tik ik op een ochtend aan een van mijn studenten.

Na vijf minuten ontvang ik haar antwoord: 'Ik ben de link kwijt, kun je 'm nog een keer sturen?'

Ik stuur de link opnieuw en wacht tot ze in beeld verschijnt. Ze zit dicht op de camera, zodat haar grote, blauwe ogen rechtstreeks in de mijne kijken.

'Sorry dat ik wat later ben.'

'Geen probleem, we hebben nog twintig minuten om te oefenen. Zullen we vandaag de verleden tijd herhalen?'

'Dat is goed.'

Nog net voordat ik het scherm kan delen, zegt ze: 'Ja, mijn moeder is namelijk overleden.'

Geschokt laat ik de knop van "scherm delen" los, zodat we elkaar blijven zien.

'Kanker was het.'

De verleden tijd hangt als een leeggelopen ballonnetje tussen ons in; onnozel en totaal onbruikbaar bij grote levenszaken.

'Het zou dus kunnen dat ik wat minder vaak de goede antwoorden geef,' vervolgt ze trouwhartig.

Ik slik mijn ontreddering weg en zeg: 'Maar voel je je überhaupt wel in staat om te oefenen?'

'Nou ja, laten we het maar gewoon proberen.'

Ik moet moeite doen om me te verhouden tot het spanningsveld tussen het drama dat ze net heeft gedeeld en de oefening voor de verleden tijd die nu op ons beider scherm verschijnt. Zou ze in shock zijn, vraag ik me af, of is het bericht misschien nog niet goed doorgedrongen? In plaats van door te vragen, volg ik haar wens om 'gewoon' te oefenen en de dag zijn normaliteit terug te geven. Die is niet normaal, dat weten we allebei ook wel, maar in die twintig minuten stollen we de tijd en ontsnappen zo even aan de enorme kei die er op haar levenspad terechtgekomen is.

Ik ken dat beeld: van de ene op de andere dag ligt die kei daar. Je kunt er niet langs, je kunt er niet door, dus het kan wel even duren voordat je weet hoe je je ertoe moet verhouden. In films volgen de tranen altijd direct op het drama, maar in het echte leven heeft dat soms wat meer tijd nodig. Je moet eerst nog doordrongen raken van het feit dat die kei daar echt ligt; dat het geen droom is, maar een immens stuk steen waar je je lelijk aan kunt stoten.

In de twintig minuten die volgen wenden we ons af van de steen en richten ons op het scherm. Daar is niet alleen die oefening zichtbaar, maar in gedachten ook haar diploma en in het verlengde daarvan haar toekomst. Daar kan ze een moment in de verte kijken en op adem komen; oefenen met de 'verleden tijd', om de tegenwoordige tijd nog even op afstand te houden.

Meer columns lezen? Zie win-nieuws.nl

'We lijden onder stress zolang angst ons leven beheerst'

Een van de oorzaken van stress is overprikkeling. Wie eerder overprikkeld raakt, ervaart dus meer stress. We zijn in staat om dit mechanisme te keren, maar dan moeten we ons eerst bewust worden van de invloed van onze gedachten. Een gesprek met schrijfster en HSP-coach Susan Marletta Hart over stress, ontspanning en bewustwording.

Twintig jaar geleden was het begrip hooggevoeligheid nog volslagen onbekend. Dat veranderde met de verschijning van het boek The highly sensitive person van Elaine Aron, met de veelzeggende ondertitel How to thrive when the world overwhelmes you. Susan Marletta Hart las het boek en werd er onmiddellijk door gegrepen. Als eind twintiger had ze de nodige butsen opgelopen door haar hooggevoeligheid, maar tot dan toe had nog niemand zo treffend verwoord waar die butsen het gevolg van waren.

Susan: "Tijdens het lezen vielen heel veel puzzelstukjes op hun plek en ik wist ook meteen: dit is zo waardevol en boeiend, daar moeten meer mensen mee kennismaken." HSP-professional en auteur Marian van den Beuken dacht daar hetzelfde over en vroeg Susan om samen het boek van Aron te vertalen en op internet te zetten. Tegelijkertijd ging Susan over het onderwerp schrijven voor het antroposofische tijdschrift Jonas. Dat artikel kwam in handen van Christine den Draak, van uitgeverij Ten Have, die ook onmiddellijk het belang van het onderwerp inzag. Ze zocht contact met Susan en vroeg haar of ze er een boek over wilde schrijven. Susan: "Pas toen ik eenmaal begon te schrijven, realiseerde ik me hoeveel ik eigenlijk al van het onderwerp afwist. Deels vanuit mijn eigen ervaring en deels vanuit de opleiding zen-shiatsu die ik eind jaren negentig had gevolgd. In die opleiding leerde ik bijvoorbeeld hoe belangrijk het is om vanuit je hoofd in je lijf te zakken, het zogenaamde 'aarden'. In die tijd had niemand het daar nog over in Nederland, terwijl het een heel belangrijke oefening voor hooggevoeligen is."

Je baseerde je bij het schrijven ook op jouw eigen ervaringen. Kun je daar iets meer over vertellen?

"Jazeker. Mijn hooggevoeligheid is altijd een onderwerp in mijn leven geweest, maar ik had er niet altijd last van. Ik voelde me wel anders dan anderen, gecompliceerder dan leeftijdsgenoten vooral. In mijn studietijd wisselden drukke en vrolijke periodes zich af met periodes van somberheid. Toch kon ik daar nog goed mee omgaan, omdat ik makkelijk leerde en ik mijn eigen tijd kon indelen. Dat lukte niet meer toen ik eenmaal begon te werken bij het documentaire-festival IDFA en tijdsdruk een rol ging spelen. Behalve de lange hectische dagen tijdens zo'n festival, kostte ook het reizen met de trein me veel energie en het werken in een team, met veel verschillende mensen en energieën. Wat ook meespeelde was dat er in de filmwereld behoorlijk met de ellebogen werd gewerkt, terwijl ik in die tijd nog niet goed voor mezelf kon opkomen. Alles bij elkaar was het dus geen ideale plek voor mij als HSP."

Hoor je soortgelijke verhalen van de mensen die je begeleidt?

p>"In mijn coachings- en trainingspraktijk zie ik eigenlijk twee patronen: de HSP die erg in zichzelf gekeerd is en de HSP die buiten zichzelf gaat en zich verliest in de omgeving. Wat ze gemeenschappelijk hebben is hun diepe prikkelverwerking. Dat is namelijk in essentie waar hooggevoeligheid over gaat; de intensieve verwerking tussen de zintuigelijke prikkels die je opdoet en de verwerking daarvan in de hersenen. Alle andere bagage van een persoon -denk aan interesses, eigenschappen en opvoeding- interfereren met dit aspect."

In 2017 schreef je het boek 'Hooggevoeligheid en stress'. Een van de oorzaken van stress is overprikkeling. Wie eerder overprikkeld raakt, ervaart dus meer stress. Kun je iets vertellen over de relatie tussen angst en stress?

"In het voorwoord bij dat boek schrijf ik: 'We lijden onder stress zolang angst ons leven beheerst.' Die uitspraak kun je terugvoeren op het stresssysteem in ons lichaam. In feite hebben we een heel simplistisch waarschuwingssysteem in ons lijf, dat gebaseerd is op angst. Op het moment dat er een bedreiging is - of dat nu een werkelijke bedreiging is, of alleen een dreiging die wij in ons brein als zodanig ervaren -, gaan de alarmbellen af en ontstaat er stress. Nou is stress iets van alle tijden, dus dat is niets nieuws, maar in tegenstelling tot vroeger worden we in onze tijd meer dan ooit geleid door ons denken. Zolang je je cellen blijft vertellen dat we in een gevaarlijke wereld leven, blijft je lichaam in de stressstand staan. Ga je de cellen vertellen: alles is oké, dan kan het lichaam ontspannen.

We zijn in staat om uit die vicieuze cirkel van angst en stress te stappen, maar dan moeten we ons wel eerst bewust worden van dat mechanisme. Nou leven we op dit moment, met Covid-19, natuurlijk ook weer in een tijd dat er échte bedreigingen zijn, maar des te meer is het belangrijk om hard te werken aan onze geest en die niet alleen te voeden met negatieve berichten, maar óók met positieve."

Waar hebben HSP's die bij jou hulp zoeken het meeste last van?

"De problemen waar mensen tegenaan lopen, liggen vaak op het sociale of het maatschappelijke vlak. Waar ik hooggevoeligen veel in begeleid, is dat ik ze leer om meer te vertrouwen op hun eigen intuïtie. Daarnaast leer ik ze om assertiever te worden: meer voor zichzelf gaan staan in de communicatie, meer het conflict durven aangaan. Hooggevoeligen hebben van nature het verlangen om zich te verbinden met anderen. Dat samen leven vanuit het hart is natuurlijk prachtig, maar er zijn ook nog andere krachten in de wereld en daartoe moeten we ons ook leren verhouden. Ik leer mensen dus enerzijds om véél zelfcompassie te hebben -echt van jezelf houden zoals je bent- en anderzijds: gaan staan voor wat je graag wil. Daarmee bedoel ik dat je vanuit je eigen kracht ja durft te zeggen tegen alles wat belangrijk voor je is, en nee tegen dingen die je niet aanstaan. Authentiek durven zijn, daar gaat het om.

Wat het maatschappelijke betreft: zoals onze maatschappij nu is ingericht, is het niet echt aangenaam voor een HSP. HSP's zijn van nature hele fijne mensen, die niet van druk, hardheid en ruzie houden. Verhoog je de druk, dan gaan ze minder functioneren. Ik zou willen dat er veel meer aandacht komt voor de kracht van een HSP en wat hij of zij te bieden heeft. Verder breek ik graag een lans voor het vermogen van de HSP om goed te voelen wat nodig is, in plaats van te denken in ouderwetse, opgelegde structuren. Daarom ben ik nu bezig met een boek over HSP's op de werkvloer. In de zorg en het onderwijs zie je bijvoorbeeld veel hooggevoeligen, maar ook onder pioniers, kunstenaars en mensen die zeer gedetailleerd en nauwkeurig kunnen werken. Het idee is om per groep te beschrijven wat hun krachten zijn, en daarna in kaart te brengen wat ze nodig hebben om hun werk naar behoren te kunnen doen. Als een HR-manager bijvoorbeeld wil weten hoe hij iemand moet begeleiden, dan kunnen die beschrijvingen mooi als handvat dienen."

Hoe pak je de begeleiding aan als mensen tegen sociale of maatschappelijke problemen aanlopen?

"Ons lichaam heeft twee systemen, één om te ontspannen en één om actief te zijn. In de westerse anatomie wordt het systeem om te ontspannen het parasympatisch zenuwstelsel genoemd en het actieve systeem het orthosympatisch zenuwstelsel. Het is de kunst om die twee systemen met elkaar in balans te brengen. Als het actieve systeem overuren draait, wat bij HSP vaak het geval is, dan is de balans zoek. Dat kan zich uiten in fysieke problemen of in somberheid bijvoorbeeld, maar pak je alleen de symptomen aan, dan bereik je meestal niet je doel."

Hoe bereik je dat doel dan wel?

"Dat is voor iedereen verschillend. De één is gebaat bij een rustiger dagindeling, de ander heeft meer beweging nodig en een derde doet er goed aan om zich regelmatig te laten masseren. Maar ook bewustwording speelt een belangrijke rol. Stel, je komt uit een calvinistisch milieu waarin het motto gold Van hard werken is nog nooit iemand doodgegaan. Zo'n motto werkt onbewust door in de manier waarop jij in het leven staat en tegen je werk aankijkt. Overspannen worden is dan niet alleen vervelend omdat je je uitgeput voelt, maar ook omdat je niet voldoet aan de norm waarmee je bent grootgebracht. Zo'n stoere houding ervaar je als 'gewoon', tot je ervaart dat het niet bij je past. Wil je uit die gewoonte stappen, dan moet je je eerst bewust worden van de overtuigingen die eraan ten grondslag liggen. Daarna is het belangrijk dat je je verzoent met het verleden en met de mensen die jou die overtuigingen hebben aangeleerd. Vervolgens kun je aan de slag om jezelf een andere houding aan te leren."

Waarin verschilt jouw aanpak van coaching in de reguliere zorg?

"In tegenstelling tot de reguliere zorg werk ik op drie niveaus: ik werk met het fysieke lichaam, het emotionele lichaam en het energieveld om een lichaam heen. Feeling is healing, zeg ik altijd. Daarmee bedoel ik dat het niet genoeg is om alleen cognitief te snappen hoe iets zit. Het is ook belangrijk om contact te maken met het lichaam, het gevoel en het energetische veld. Ik kan mijn cliënten goed begeleiden bij het leggen van dat contact omdat ik helder voelend ben. Dat betekent dat ik meer zie dan wat een cliënt mij vertelt. Ik zet die heldervoelendheid in om mijn cliënten te laten voelen wat het lichaam hen wil vertellen. Daarnaast geef ik ze de mogelijkheid om ook het energetische veld te voelen. Sommige HSP's kunnen dit heel goed, en voelen zich daarna snel beter, anderen zitten nog te veel in hun hoofd, of zijn nog te angstig, en hebben meer tijd nodig. Dan zie ik het als mijn taak om hen stapje voor stapje te helpen dichter bij hun gevoel te komen. Cruciaal in mijn begeleiding is de wetenschap dat DE HSP niet bestaat. Ik kijk daarom altijd naar de persoon die ik voor me heb en naar de specifieke vraag waarmee iemand bij me komt."

In jouw werk speelt het spirituele een belangrijke rol. Daarin verschil je van Aron, die de koppeling tussen hooggevoeligheid en spiritualiteit niet legt.

"Voor mij is spiritualiteit inderdaad superbelangrijk. Wie hooggevoelig is, pakt meer signalen op dan wie minder hooggevoelig is. Bij de één gaat die waarneming verder dan bij de ander, maar het is een wezenlijk onderdeel van die fijnere afstemming. Op mijn website schrijf ik: Van oudsher zijn hooggevoeligen de pioniers, de waarzeggers, de geestelijken, adviseurs, sterrenkijkers. Ze hadden de rol om de groep, de clan of gemeenschap te waarschuwen voor gevaren. Ook in deze tijd zijn het de hooggevoeligen die ons erop wijzen dat we doordraven en dat het nuttig is om stil te staan, terug te keren naar de rust, naar spiritualiteit en de natuur."